Medical Law Journal

fa مسئولیت کیفری بیماران مبتلا به اختلالات پارافیلیک، با توجه به نقش عنصر اضطرار، از دیدگاه فقه اسلامی و حقوق موضوعه Criminal Liability of Patients with Paraphilic Disorders: The Role of Necessity from the Perspectives of Islamic Jurisprudence and Positive Law پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">زمینه و هدف: اختلالات پارافیلیک به دلیل ماهیت تکانشی و آسیب‌زای خود، چالش‌های بنیادینی را در نظام عدالت کیفری ایجاد کرده‌اند. هدف این پژوهش، تبیین وضعیت مسئولیت کیفری این بیماران با تمرکز بر مفهوم «اضطرار» به عنوان یکی از عوامل رافع مسئولیت است؛ چرا که بسیاری از کنش‌های مجرمانه در این اختلالات، ناشی از فشارهای درونی شبه‌اضطراری جهت تخلیه هیجانات روانی است. روش: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای (شامل متون فقهی و مقررات قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲) به واکاوی مبانی نظری مسئولیت کیفری پرداخته و با رویکرد تطبیقی، امکان شمول قاعده اضطرار (ماده ۱۵۲ ق.م.ا) بر تکانه‌های غیرارادی ناشی از اختلالات روانی را بررسی می‌کند. ملاحظات اخلاقی: در تمامی مراحل تحقیق، اصول و قواعد روش تحقیق به طور کامل رعایت گردید. یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه در فقه اسلامی اصل بر مسئولیت‌پذیری فرد مکلف است، اما در صورت اثبات زوال اراده یا درک ناشی از اختلالات شدید پارافیلیک، می‌توان عمل بیمار را از منظر «فقدان عنصر معنوی» تحلیل کرد. همچنین، تحلیل «اضطرار» به عنوان ابزاری برای رفع مسئولیت کیفری، در جرائم ناشی از پارافیلیا با چالش «فقدان تناسب میان خطر و جرم» مواجه است، اما می‌توان از آن به عنوان مبنایی برای کاهش مجازات (تخفیف) یا جایگزینی درمان به جای کیفر بهره جست. نتیجه‌گیری: : نتیجه حاصل از این بررسی بیانگر آن است که نظام کیفری ایران نیازمند گذار از رویکرد صرفاً سرکوبگرانه نسبت به بیماران پارافیلیک به سمت رویکردی مبتنی بر «طب‌دادرسی» است. با توجه به اینکه اضطرار درونی (تکانه روانی) متفاوت از اضطرار بیرونی موضوع ماده ۱۵۲ ق.م.ا است، پیشنهاد می‌شود قانون‌گذار در بازنگری‌های آتی، «نورودانش و سلامت روان» را در قالب احراز عدم قصد مجرمانه (فقدان اراده آزاد) به صراحت وارد قانون مجازات اسلامی 1392 نماید. زمینه و هدف: اختلالات پارافیلیک به دلیل ماهیت تکانشی و آسیب‌زای خود، چالش‌های بنیادینی را در نظام عدالت کیفری ایجاد کرده‌اند. هدف این پژوهش، تبیین وضعیت مسئولیت کیفری این بیماران با تمرکز بر مفهوم «اضطرار» به عنوان یکی از عوامل رافع مسئولیت است؛ چرا که بسیاری از کنش‌های مجرمانه در این اختلالات، ناشی از فشارهای درونی شبه‌اضطراری جهت تخلیه هیجانات روانی است. روش: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای (شامل متون فقهی و مقررات قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲) به واکاوی مبانی نظری مسئولیت کیفری پرداخته و با رویکرد تطبیقی، امکان شمول قاعده اضطرار (ماده ۱۵۲ ق.م.ا) بر تکانه‌های غیرارادی ناشی از اختلالات روانی را بررسی می‌کند. ملاحظات اخلاقی: در تمامی مراحل تحقیق، اصول و قواعد روش تحقیق به طور کامل رعایت گردید. یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه در فقه اسلامی اصل بر مسئولیت‌پذیری فرد مکلف است، اما در صورت اثبات زوال اراده یا درک ناشی از اختلالات شدید پارافیلیک، می‌توان عمل بیمار را از منظر «فقدان عنصر معنوی» تحلیل کرد. همچنین، تحلیل «اضطرار» به عنوان ابزاری برای رفع مسئولیت کیفری، در جرائم ناشی از پارافیلیا با چالش «فقدان تناسب میان خطر و جرم» مواجه است، اما می‌توان از آن به عنوان مبنایی برای کاهش مجازات (تخفیف) یا جایگزینی درمان به جای کیفر بهره جست. نتیجه‌گیری: : نتیجه حاصل از این بررسی بیانگر آن است که نظام کیفری ایران نیازمند گذار از رویکرد صرفاً سرکوبگرانه نسبت به بیماران پارافیلیک به سمت رویکردی مبتنی بر «طب‌دادرسی» است. با توجه به اینکه اضطرار درونی (تکانه روانی) متفاوت از اضطرار بیرونی موضوع ماده ۱۵۲ ق.م.ا است، پیشنهاد می‌شود قانون‌گذار در بازنگری‌های آتی، «نورودانش و سلامت روان» را در قالب احراز عدم قصد مجرمانه (فقدان اراده آزاد) به صراحت وارد قانون مجازات اسلامی 1392 نماید.  </div> <div style="text-align: justify;">Background and Aim: Paraphilic disorders, owing to their impulsive and potentially harmful nature, pose fundamental challenges to criminal justice systems. This study aims to elucidate the criminal responsibility of individuals with such disorders, with particular emphasis on the concept of “necessity” (iḍṭirār) as a potential ground for excluding criminal liability. This is particularly relevant because some criminal acts associated with paraphilic disorders may arise from internal, quasi-necessitous pressures aimed at relieving psychological impulses. Method: This study employs a descriptive-analytical method and draws upon library-based sources, including Islamic jurisprudential texts and the Islamic Penal Code of Iran (2013). It examines the theoretical foundations of criminal responsibility and, from a comparative perspective, explores the applicability of the rule of necessity under Article 152 of the Islamic Penal Code to involuntary impulses arising from mental disorders. Ethical Considerations: Throughout all stages of the research, the principles and standards of research methodology were fully observed. Results: The findings indicate that, although Islamic jurisprudence generally proceeds from the principle of accountability of the legally responsible person (mukallaf), where the loss of volition or cognition resulting from severe paraphilic disorders is established, the individual’s conduct may be analyzed in terms of the absence of the requisite mental element (mens rea). Furthermore, the application of the doctrine of necessity as a ground for excluding criminal liability in offenses arising from paraphilia encounters the challenge of a lack of proportionality between the danger and the offense. Nevertheless, necessity may potentially serve as a basis for mitigation of punishment or for substituting therapeutic measures for penal sanctions. Conclusion: The findings suggest that the Iranian criminal justice system requires a transition from a purely repressive approach toward individuals with paraphilic disorders to an approach grounded in forensic psychiatry and therapeutic justice. Given that internal necessity, understood as a psychological impulse, differs fundamentally from the external necessity contemplated by Article 152 of the Islamic Penal Code, it is recommended that, in future legislative reforms, neuroscience and mental health considerations be expressly incorporated into the Islamic Penal Code as relevant criteria for determining the absence of criminal intent and impairment of free will. Please cite this article as: Baie Lashaki A, Habibi Tabar M, Ismaili M. Criminal Liability of Patients with Paraphilic Disorders: The Role of Necessity from the Perspectives of Islamic Jurisprudence and Positive Law. Medical Law Journal. 2026; 20: e36.  </div> مسئولیت کیفری, اختلالات پارافیلیک, اضطرار, اراده آزاد, فقه اسلامی, قانون مجازات اسلامی Criminal Responsibility, Paraphilic Disorders, Necessity (Iḍṭirār), Free Will, Islamic Jurisprudence, Islamic Penal Code 546 555 http://ijmedicallaw.ir/browse.php?a_code=A-10-2389-1&slc_lang=fa&sid=1 Abbas Baie Lashaki عباس بائی لاشکی 100319475328460016074 100319475328460016074 No Department of Law, Ayatollah Amoli Campus, Islamic Azad University, Amol, Iran. گروه حقوق، واحد آیت‌ا... آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران. Mahmoud Habibi Tabar محمود حبیبی‌تبار habibitabarmahmoud@iau.ac.ir 100319475328460016075 100319475328460016075 Yes Department of Criminal Law and Criminology, Central Tehran Campus, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Mahdi Ismaili مهدی اسماعیلی 100319475328460016076 100319475328460016076 No Department of Criminal Law and Criminology, Central Tehran Campus, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.