Medical Law Journal

fa مسئولیت مدنی پزشک در قبال بیماران فاقد صلاحیت رانندگی با تأمل در تعارض رازداری حرفه‌ای تا قابلیت انتساب Civil Liability of Physicians Toward Patients Unfit to Drive: Reconsidering the Tension Between Professional Confidentiality and the Theory of Attribution پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">زمینه و هدف: تصادفات جاده‌ای در ایران همچنان یکی از مهم‌ترین معضلات سلامت عمومی و چالش‌های سیاست جنایی و حقوق سلامت است و سهم «عامل انسانی» در آن، به ویژه در پیوند با بیماری‌های روان‌پزشکی، اختلالات مغز و اعصاب، نارسایی‌های بینایی و مصرف داروها و مواد مؤثر بر هوشیاری، چشم‌گیر گزارش شده است. در این میان، پزشک تنها بازیگر فنی‌ای است که هم‌زمان به اطلاعات تخصصی درباره وضعیت سلامت راننده و به مخاطرات اجتماعی ناشی از ادامه رانندگی او دسترسی دارد؛ با این حال، نظام حقوقی ایران سازوکار روشنی برای تعیین حدود تعهد پزشک در تعارض میان رازداری حرفه‌ای و ضرورت پیشگیری از خطر برای اشخاص ثالث را پیش‌بینی نکرده است. پرسش اصلی مقاله آن است که مبنای مسئولیت مدنی پزشک در قبال بیماران فاقد صلاحیت رانندگی چیست و تا کجا می‌توان با تکیه بر مبانی فقهی و نظریه‌های نوین مسئولیت، دامنه این مسئولیت را توسعه داد، بی‌آنکه اعتماد به نظام سلامت مخدوش شود؟ روش: پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی ـ تطبیقی و با بهره‌گیری از منابع فقه امامیه، حقوق مدنی و حقوق سلامت، مقررات راهنمایی و رانندگی و اسناد سیاست‌گذاری داخلی و نیز تحلیل تطبیقی نظام‌های حقوقی فرانسه، آلمان و ایالات متحده سامان یافته است. داده‌ها از متون قانونی، آرای قضایی، اسناد سیاست‌گذاری و مقالات علمی به‌روز در حوزه مسئولیت پزشک، رازداری حرفه‌ای و گزارش‌دهی بیماران پرخطر، گردآوری و با روش تحلیل محتوای حقوقی و تطبیقی بررسی شده‌اند. ملاحظات اخلاقی: در تمامی مراحل نگارش صداقت و امانتداری رعایت شده است. یافته‌ها: بررسی‌ها نشان می‌دهد که در حقوق ایران، علیرغم تصریح آیین‌نامه‌های راهنمایی و رانندگی بر ممنوعیت رانندگی برخی بیماران، تکلیف صریح و نظام‌مند برای پزشک در خصوص گزارش‌دهی رانندگان پر خطر به اشخاص ثالث ذی‌صلاح وجود ندارد و این خلأ، پزشک را در وضعیت تعارض دائمی میان وفاداری به رازداری و مسئولیت اجتماعی قرار می‌دهد. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که در فرانسه و آلمان با پیش‌بینی استثنائات قانونی و اعطای مصونیت مدنی، پزشک در موارد تهدید جدی سلامت عمومی مکلف یا مجاز به اطلاع‌رسانی است و در ایالات متحده نیز، هرچند مبنای مسئولیت پزشک عمدتاً در چهارچوب رابطه قراردادی باقی مانده، اما رویه‌های قضایی جدید به‌ تدریج به سمت پذیرش مسئولیت مشروط پزشک نسبت به اشخاص ثالث در حال حرکت است. از منظر نظری، قاعده لاضرر، اصل اهم و مهم و نظریه قابلیت انتساب، ظرفیت توجیه توسعه‌یافته‌ای برای پذیرش مسئولیت مدنی پزشک در موارد خاص را فراهم می‌آورد. نتیجه‌گیری: از نتایج به دست‌آمده در این پژوهش این موضوع حاصل می‌شود که با تکیه بر مبانی فقهی و نظریه‌های نوین مسئولیت مدنی و با الهام از تجربه‌های موفق حقوق تطبیقی می‌توان چهارچوبی هنجاری برای مسئولیت مدنی پزشک در قبال بیماران فاقد صلاحیت رانندگی در حقوق ایران ترسیم کرد که در آن، افشای حداقلی، اطلاع‌رسانی هدفمند به مراجع ذی‌صلاح، مستندسازی دقیق و اعطای مصونیت مدنی به پزشک، تعارض میان رازداری و پیشگیری از خطر را تا حد زیادی مدیریت می‌کند. چنین چهارچوبی می‌تواند ضمن حفظ اعتماد افراد جامعه به نظام سلامت، به کاهش سوانح رانندگی، صیانت از جان اشخاص ثالث و ارتقای کارآمدی حقوق سلامت و حقوق مسئولیت مدنی در ایران یاری رساند.  </div> <div style="text-align: justify;">Background and Aim: Road traffic accidents remain one of the leading public health challenges in Iran and continue to pose significant concerns for criminal policy and health law. Human factors—particularly psychiatric disorders, neurological diseases, visual impairments, and the use of medications or substances affecting cognitive and psychomotor performance—constitute major contributors to road traffic injuries. Within this context, physicians occupy a unique position, possessing both specialized knowledge of a patient’s medical fitness to drive and awareness of the potential risks posed to public safety by continued driving. Nevertheless, Iranian law provides no clear legal framework defining physicians’ obligations when professional confidentiality conflicts with the duty to prevent foreseeable harm to third parties. This study therefore examines the legal foundations of physicians’ civil liability toward patients lacking fitness to drive and explores the extent to which such liability may be expanded on the basis of Islamic jurisprudence and contemporary theories of civil liability without undermining public trust in the healthcare system. Methods: This study employed a descriptive–analytical and comparative legal approach. It draws upon the sources of Imamiyyah jurisprudence, civil law, health law, traffic regulations, domestic policy documents, and a comparative analysis of the legal systems of France, Germany, and the United States. Data were collected from legislation, judicial decisions, policy documents, and recent scholarly literature concerning physician liability, professional confidentiality, and the reporting of high-risk drivers, and were analyzed through legal and comparative content analysis. Ethical Considerations: Throughout all stages of the research, the principles of academic integrity, honesty, and faithful citation of sources were fully observed. Results: The findings demonstrate that, although Iranian traffic regulations prohibit certain medically unfit individuals from driving, Iranian law imposes no explicit or systematic legal duty upon physicians to report high-risk drivers to the competent authorities. This legislative gap places physicians in a continuing conflict between maintaining professional confidentiality and fulfilling their broader social responsibilities. Comparative analysis reveals that both France and Germany recognize statutory exceptions to medical confidentiality and provide physicians with civil immunity where disclosure is necessary to prevent serious threats to public safety. In the United States, although physician liability has traditionally remained confined to the physician–patient relationship, contemporary judicial developments increasingly recognize a qualified duty toward foreseeable third parties. From a theoretical perspective, the Islamic jurisprudential principle of La Zarar (the prohibition of harm), the principle of balancing competing interests (Ahamm wa Muhimm), and the theory of attribution collectively provide a persuasive normative basis for recognizing physician liability in exceptional circumstances. Conclusion: The findings suggest that, by drawing upon Islamic jurisprudential principles, contemporary theories of civil liability, and comparative legal experience, it is possible to establish a coherent normative framework governing physicians’ civil liability toward patients lacking medical fitness to drive under Iranian law. Such a framework should incorporate proportionate disclosure, targeted reporting to competent authorities, comprehensive documentation, and statutory civil immunity for physicians acting in good faith.This approach would substantially mitigate the conflict between professional confidentiality and the prevention of harm, while simultaneously preserving public confidence in the healthcare system, enhancing road safety, protecting third parties, and strengthening the effectiveness of health law and civil liability law in Iran. Please cite this article as: Mirian Darbandi ES, Saeedi MA, Firoozabadian M. Civil Liability of Physicians Toward Patients Lacking Driving Competence with Reflection on the Conflict between Professional Confidentiality and Attributability. Medical Law Journal. 2026; 20: e34.</div> مسئولیت مدنی پزشک, بیماران فاقد صلاحیت رانندگی, رازداری حرفه‌ای, قابلیت انتساب, ایمنی جاده‌ای, حقوق تطبیقی پزشکی Physician Civil Liability, Medical Fitness to Drive, Professional Confidentiality, Theory of Attribution, Road Safety, Comparative Medical Law. 514 530 http://ijmedicallaw.ir/browse.php?a_code=A-10-2478-1&slc_lang=fa&sid=1 Elaheh Sadat Mirian Darbandi الهه‌سادات میریان دربندی 100319475328460015815 100319475328460015815 No . Department of Law, TOH.C., Islamic Azad University, Torbat Heydarieh, Iran گروه حقوق، واحد تربت حیدریه، دانشگاه آزاد اسلامی، تربت حیدریه، ایران. Mohammad Ali Saeedi محمدعلی سعیدی Saeedi.ma@razavi.ac.ir 100319475328460015816 0009-0008-6231-2946 Yes Department of Law, Razavi Islamic Sciences University, Mashhad, Iran. گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. Mahdi Firoozabadian مهدی فیروزآبادیان 100319475328460015817 100319475328460015817 No . Department of Law, TOH.C., Islamic Azad University, Torbat Heydarieh, Iran گروه حقوق، واحد تربت حیدریه، دانشگاه آزاد اسلامی، تربت حیدریه، ایران.