Medical Law Journal

fa مسئولیت کیفری کادر درمان در قبال دستکاری در ژنوم انسانی از منظر نظام حقوق بین‌الملل بشر، نظام حقوق اسلامی و حقوق کیفری The Criminal Responsibility of the Medical Staff for the Manipulation of the Human Genome from the Perspective of the International Human Rights System, the Islamic Legal System and the Criminal Policy of Iran پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">زمینه و هدف: دستکاری در ژنوم انسانی، یکی از روش‌های تهاجمی علم ژنتیک به منظور رفع نواقص است که عمدتاً در زمینه تولید مثل مورد استفاده قرار می‌گیرد، در حالی که در منابع نظام حقوق بین‌الملل بشر پزشکی، این گزاره وجود دارد که اصل عدم مسئولیت کیفری کادر پزشکی در قبال دستکاری ژنوم انسانی به جزء در موارد ضرر شدید و غیر قابل جبران بایستی وجود داشته باشد. در مقابل، در نظام حقوقی اسلام و سیاست جنایی ایران، اصل بر مسئولیت کیفری کادر پزشکی است، چراکه عمل دستکاری در ژنوم انسانی دارای جنبه‌های پنهان متعددی است که مسئولیت آن متوجه تیم پزشکی است. روش: این تحقیق یک تحقیق مبتنی بر روش توصیفی ـ تحلیلی است و در این راستا، از منابع معتبر کتابخانه‌ای اعم از منابع دست اول، یعنی قوانین و مقرراتی که در سطح نظام حقوقی ایران و نظام حقوق بین‌الملل بشر و قواعدی که از لحاظ فقهی وجود دارد و ناظر بر دستکاری در ژنوم انسانی است و منابع دست دوم، یعنی دکترین و نظریاتی که در هر یک از این موارد مطرح شده‌اند، استفاده شده است. ملاحظات اخلاقی: این تحقیق بر مبنای رعایت ملاحظات اخلاقی همچون رعایت اصول امانتداری علمی، اصالت متن و عدم جانبداری علمی تدوین شده است. یافته‌ها: این نکته مهم می‌باشد که با توجه به قانون مجازات اسلامی 1392، ضمان مطلق از پزشکان سلب شده و به سمت مسئولیت مبتنی بر تقصیر هدایت شده است، البته در این زمینه، تعارض‌هایی میان ماده 492 و تبصره یک ماده 496 قانون مجازات اسلامی به چشم می‌خورد. همچنین ذکر این نکته به جاست که در بند «ج» ماده 158 قانون مجازات اسلامی صرفاً به این موضوع اشاره شده است که اعمال جراحی یا طبی مشروع، اما در اینکه دستکاری در ژنوم انسانی یک عمل جراحی یا طبی مشروع است نیز ابهاماتی وجود دارد. نتیجه‌گیری: در نظام کیفری ایران، به علت عدم قوانین و مقررات خاص در حوزه مسئولیت کیفری کادر درمان، مسئولیت کیفری کادر درمان تابع همان قواعد کلی مندرج در قانون مجازات اسلامی است. در ارتباط با رویکرد موجود در اسناد حقوق بشر بین‌المللی، به صورت عمده بر اساس پروتکل اختیاری کنوانسیون حمایت از حقوق بشر و شأن انسان، در صورتی موجبات مسئولیت کیفری فراهم می‌گردد که هدف ان ایجاد انسانی باشد که از نظر ژنتیکی با انسان دیگر اعم از زنده یا مرده همسان باشد. در ارتباط با رویکرد فقهی به نظر می‌رسد که با توجه به اینکه از یکسو، قاعده لاضرر، بر این گزاره قرار می‌گیرد که در صورتی که عدم انجام دستکاری در ژنوم انسانی موجب ضرر بیشتری شود و از طرف دیگر، اصل احترام وجود دارد که مانع از دستکاری در ژنوم انسانی به صورت عمده می‌شود؛ مسئولیت کیفری برای کادر پزشکی صرفاً در موارد غیر ضروری امکان‌پذیر است.  </div> <div style="text-align: justify;">Background and Aim: Manipulation of the human genome is one of the invasive methods of genetic science in order to eliminate defects, which is mainly used in the field of reproduction, while in the sources of the international humanitarian law system, there is a proposition that the principle of non-criminal liability of medical personnel for manipulating the human genome should exist except in cases of severe and irreparable harm. In contrast, in the Islamic legal system and Iranian criminal policy, the principle of criminal liability of medical personnel is based on, because the act of manipulating the human genome has numerous hidden aspects for which the responsibility lies with the medical team. Method: This research is based on a descriptive-analytical method and in this regard, reliable library sources, including first-hand sources, namely laws and regulations at the level of the Iranian legal system and the international humanitarian law system and rules that exist in terms of jurisprudence and that govern the manipulation of the human genome and second-hand sources, namely doctrines and theories that have been raised in each of these cases, have been used. Ethical Considerations: This research was conducted based on ethical considerations such as the principles of scientific trustworthiness, originality of the text and scientific impartiality. Results: It is important to note that according to the Islamic Penal Code of 1392, absolute liability has been taken away from physicians and they have been directed towards fault-based liability. Of course, in this regard, there are conflicts between Article 492 and Note 1 of Article 496 of the Islamic Penal Code. It is also worth mentioning that Article 158, Clause "C" of the Islamic Penal Code merely refers to the issue of legitimate surgical or medical procedures, but there are also ambiguities regarding whether manipulation of the human genome is a legitimate surgical or medical procedure. Conclusion: In the Iranian penal system, due to the lack of specific laws and regulations in the field of criminal liability of medical personnel, the criminal liability of medical personnel is subject to the same general rules as contained in the Islamic Penal Code. In relation to the approach in international human rights instruments, mainly based on the Optional Protocol to the Convention for the Protection of Human Rights and Human Dignity, criminal liability is provided if the aim is to create a human being who is genetically identical to another human being, whether living or dead. In relation to the jurisprudential approach, it seems that given that on the one hand, the principle of do no harm is based on the proposition that if not manipulating the human genome causes greater harm and on the other hand, there is a principle of respect that prevents major manipulation of the human genome; criminal liability for medical personnel is possible only in cases that are not necessary. Please cite this article as: Mohammadi M, Mahdavi Sabet MA, Mehra N, Ashouri M. The Criminal Responsibility of the Medical Staff for the Manipulation of the Human Genome from the Perspective of the International Human Rights System, the Islamic Legal System and the Criminal Policy of Iran. Medical Law Journal. 2025; 19: e9.</div> دستکاری در ژنوم انسانی, قانون ایمنی زیستی, مسئولیت کیفری کادر پزشکی, نظام حقوق بین‌الملل بشر, نظام حقوق اسلام, سیاست جنایی ایران Manipulation of the Human Genome, Biosafety Law, Criminal Liability of Medical Personnel, International Human Rights System,Islamic Law System, Iranian Criminal Policy 113 125 http://ijmedicallaw.ir/browse.php?a_code=A-10-2234-2&slc_lang=fa&sid=1 Mahsa Mohammadi مهسا محمدی 100319475328460014818 100319475328460014818 No Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Mohammad Ali Mahdavi Sabet محمدعلی ثابت مهدوی m-mahdavisabet@srbiau.ac.ir 100319475328460014819 100319475328460014819 Yes Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Nasrin Mehra نسرین مهرا 100319475328460014820 100319475328460014820 No Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Mohammad Ashouri محمد آشوری 100319475328460014821 100319475328460014821 No Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.