Medical Law Journal

fa ارزیابی مسئولیت پزشک در پرتو بازشناسی مفاهیم قصور و تقصیر Evaluating the Liability of Physicians under the Scope of Differentiating the Concepts of Non-Criminal Fault or Error and Fault پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">زمینه و هدف: رضایت و برائت در حوزه حقوق پزشکی، این تصور را ایجاد می‌کنند که بیمار از حمایت‌های قانونی محروم شده و پزشک مجاز به هرگونه اقدامی است. از سوی دیگر، برخی پزشکان ممکن است نگران باشند، حتی با وجود اخذ رضایت، همچنان با هر نوع خطا، ولو غیر قابل پیشگیری، به حبس محکوم می‌گردند. در پژوهش حاضر قصور، تقصیر، برائت و ارتباط آن‌ها با دیه، حبس و بار اثبات، مورد بررسی قرار می‌گیرد. روش: این مطالعه با روش تحلیلی ـ توصیفی مطالعات اسنادی انجام شده است. ملاحظات اخلاقی: پژوهش با رعایت اصول انسانی و اخلاق، از جمله «بی‌طرفی» تدوین شد، به علاوه مثال‌های پزشکی این پژوهش ممکن است دچار ایراداتی باشند که خارج از حیطه تخصص اینجانبان است. هدف، شرح مفاهیم قصور، تقصیر، اضطرار و تأثیر برائت بر مسئولیت است. یافته‌ها: تبصره 1 ماده 495 قانون مجازات اسلامی به‌ طور ضمنی به تفاوت قصور و تقصیر اشاره می‌کند، به ‌علاوه به پزشکان اطمینان می‌دهد اگر حین عمل با عوارضی غیر منتظره مواجه شوند، در صورت رعایت استاندارد پزشکی، مسئولیتی نخواهند داشت. منتهی تعریفی از تفاوت قصور و تقصیر، ارتباط آن‌ها با اخذ برائت و میزان مسئولیت پزشک ارائه نشده است. نتیجه گیری: با مطالعه تطبیقی مبانی فقهی شریعت اسلام، قوانین کشور فرانسه و قوانین ایران، استنباط می‌شود در حقوق ایران، خطاهای پزشکی به «قصور» و «تقصیر» تفکیک می‌شوند. رضایت و برائت دو امر مستقل هستند. رضایت به ‌معنی اذن بیمار به درمان است. برائت به‌ معنی ابرای پزشک از خطاهای غیر قابل اجتناب (نه‌ تقصیر) می‌باشد. اخذ برائت تأثیری در تغییر بار اثبات دعوا نداشته، ولی بر میزان مسئولیت پزشک مؤثر است. اشتباه پزشک در صورت اخذ برائت، ضمان‌آور نیست. بدون اخذ برائت، محکومیت به پرداخت دیه را در پی دارد، ولی موجب تعزیر (حبس یا جایگزین حبس) نمی‌باشد. در مقابل اگر خسارت برای پزشکان متعارف، قابل پیش‌بینی بود و با این وجود پزشک اقدام به آن رفتار کرد، مصداق تقصیر بوده و اخذ برائت نیز بی‌فایده است.</div> <div style="text-align: justify;">Background and Aim: In medical practice, consent (Rezayat) and waiver (Beraat) often create the impression that the patient loses legal protection and the physician becomes free to act without restriction. On the other hand, some physicians may fear that even after obtaining consent, they could still face imprisonment for any error, including unavoidable ones. This study examines error(qusūr), fault(taqsīr), waivers and their relationship with liability for diyah(Blood money), imprisonment and the burden of proving fault. Method: This study was conducted using a descriptive-analytical approach based on documentary research. Ethical Considerations: The study was prepared in accordance with human and ethical principles, including impartiality. In addition, some illustrative examples used in the research may contain medical inaccuracies, which fall outside the authors’ area of expertise. The purpose of these examples is solely to explain the concepts of error, fault, necessity and the impact of waivers and consent on the physician’s liability. Results: Article 495 of the Islamic Penal Code, through its first note, implicitly refers to the distinction between error and fault. It also reassures physicians that if they encounter unexpected complications during a procedure, they will not be held responsible, provided they adhere to medical standards. However, the article does not provide a definition of the difference between error and fault, their relationship with Consent and waiver or the extent of the physician's liability. <a name="_Hlk220861849">Conclusion:</a> Through a comparative study of the legal foundations of Islamic Sharia, the laws of France, and the laws of Iran, it can be inferred that in Iranian law, medical errors are categorized into error and fault. Consent and waiver are two independent matters. consent means the patient's permission for treatment, while waiver refers to the exemption of the physician from non-avoidable (non-fault) errors. Obtaining waiver does not affect the burden of proof in the case but impacts the physician's liability. A physician's mistake, if waiver is obtained, is not subject to liability. Without obtaining waiver, the physician may be sentenced to pay compensation (diyyah), but it does not lead to a punishment (such as imprisonment or an alternative penalty). On the other hand, if the damage was foreseeable to typical physicians, and the physician still acted in that manner, it constitutes fault, and obtaining waiver would be ineffective. Please cite this article as: Attarieh S, Attarieh MA, Kalantary Daroonkola K, Saadeghi A. Evaluating the Liability of Physicians under the Scope of Differentiating the Concepts of Non-Criminal Fault or Error and Fault. Medical Law Journal. 2025; 19: e54.</div> شرط عدم مسئولیت, قتل غیر عمد, درمان اشتباه, تشخیص نادرست, حقوق پزشکی,موازین فنی و علمی Waivers, Involuntary Manslaughter, Medical Error, Misdiagnosis, Medical Law, Technical and Scientific Standards 812 832 http://ijmedicallaw.ir/browse.php?a_code=A-10-2359-1&slc_lang=fa&sid=1 Sara Attarieh سارا عطاریه 100319475328460015394 100319475328460015394 No Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Sciences, Mazandaran University, Babolsar, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. Mohammad Ali Attarieh محمدعلی عطاریه 100319475328460015395 100319475328460015395 No Department of Fiqh and Usul al-Fiqh, Fayziyeh Seminary, Qom, Iran. گروه فقه و اصول، حوزه علمیه فیضیه، قم، ایران. Kipmars Kalantary Daroonkola کیومرث کلانتری درونکلا 100319475328460015396 100319475328460015396 No Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Sciences, Mazandaran University, Babolsar, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. Azade Saadeghi آزاده صادقی SadeghiAzade@yahoo.com 100319475328460015397 100319475328460015397 No Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Sciences, Mazandaran University, Babolsar, Iran. گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.