Medical Law Journal

fa تحلیل حقوقی و فقهی حق امتناع از درمان و قطع حمایت‌های حیاتی در کمای برگشت‌ناپذیر Legal and Jurisprudential Analysis of Right to Refuse Treatment and Withdraw Life Sustaining Support in Irreversible Coma مروری Review Article <div style="text-align: justify;">زمینه و هدف: کمای برگشت‌ناپذیر حالتی است که سطح هوشیاری بیمار در مقیاس کمای گلاسکو زیر 6 بوده و قشر مغز بیمار هیچ فعالیتی نداشته و امکان بازگشت فعالیت آن نیز وجود ندارد؛ این حالت با مرگ مغزی متفاوت است. ادامه درمان در این وضعیت، نه‌تنها سودی ندارد، بلکه موجب تحمیل هزینه و رنج مضاعف می‌شود. هدف پژوهش حاضر، بررسی مبانی فقهی و حقوقی حق بیمار برای امتناع از درمان در این شرایط با تأکید بر قواعد لاضرر، عسر و حرج، اصل کرامت انسانی و اصل رضایت آگاهانه است. روش: این پژوهش، به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و شیوه گردآوری اطلاعات، به صورت کتابخانه‌ای است. ملاحظات اخلاقی: این تحقیق با رعایت اصول اخلاقی، صداقت و امانتداری در استناد به منابع، انجام شده است. یافته‌ها: در کمای برگشت‌ناپذیر، ادامه درمان بی‌فایده است و الزام به آن، موجب ضرر و مشقت شدید می‌شود. بر اساس قاعده لاضرر، وجوب چنین درمانی، ساقط می‌شود. همچنین مطابق قاعده عسر و حرج، تکلیف مشقت‌بار مشروع نیست. اصل کرامت انسانی نیز تحمیل درمان را مغایر شأن بیمار می‌داند. همچنین الزام بیمار به درمان درمان، مغایر اصل رضایت آگاهانه مندرج در ماده 3 منشور حقوق بیمار و مصداق تحمیل هزینه‌های غیر ضروری به بیمار است. ماده 18 آیین‌نامه انتظامی پزشکان، مسئولیت پزشک در صورت قطع درمان غیر مؤثر را منتفی دانسته است. نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که ترک درمان در کمای برگشت‌ناپذیر با مبانی فقهی، حقوقی و اخلاقی سازگار است. فتاوای فقها از جمله آیت‌ا... مکارم شیرازی نیز این دیدگاه را تأیید کرده‌اند. بنابراین حق بیمار یا خانواده برای امتناع از درمان باید به رسمیت شناخته شود. پیشنهاد می‌شود این استفتائات، مبنای اصلاح قوانین داخلی قرار گیرد و قانون‌گذار با تشکیل هیأت‌های خبره پزشکی، فرآیند تشخیص و قطع درمان بی‌فایده را نظام‌مند کند.</div> <div style="text-align: justify;">Background and Aim: Irreversible coma is a condition in which the patient’s level of consciousness on the Glasgow Coma Scale is below 6, with no cortical activity and no possibility of recovery. This state differs from brain death. Continuing treatment in such cases not only lacks medical benefit but also imposes additional costs and suffering. The aim of this study is to examine the jurisprudential and legal foundations of the patient’s right to refuse treatment in these circumstances, with emphasis on the principles of lā ḍarar (no harm), ʿusr wa ḥaraj (hardship), human dignity and informed consent. Method: This research was conducted using a descriptive-analytical approach and data were collected through library-based sources. Ethical Considerations: The study was carried out with adherence to ethical principles, honesty and integrity in citation of references. Results: In irreversible coma, continuation of treatment is futile and its imposition causes harm and severe hardship. According to the principle of lā ḍarar, such treatment is not obligatory. Similarly, under the principle of ʿusr wa ḥaraj, burdensome obligations are invalid. The principle of human dignity rejects futile treatment, while informed consent affirms the patient’s autonomy. Article 3 of the Patient Rights Charter recognizes the patient’s right to accept or refuse treatment and Article 18 of the Medical Ethics Code exempts physicians from liability when discontinuing ineffective interventions. Conclusion: The findings indicate that refusal of treatment in irreversible coma is consistent with jurisprudential, legal and ethical principles. Fatwas by leading scholars, including Ayatollah Makarem Shirazi, support this view. Therefore, the patient’s or family’s right to refuse treatment should be formally recognized. It is recommended that such rulings form the basis for legislative reform and that medical expert committees be established to systematize the process of identifying and discontinuing futile treatment. Please cite this article as: Abdolahi M. Legal and Jurisprudential Analysis of Right to Refuse Treatment and Withdraw Life Sustaining Support in Irreversible Coma. Medical Law Journal. 2026; 20: e3.</div> حقوق بیمار, امتناع از درمان, حمایت‌های حیاتی, کمای برگشت‌ناپذیر, رضایت آگاهانه Patient Rights, Refusal of Treatment, Life-Support, Irreversible Coma, Informed Consent 31 44 http://ijmedicallaw.ir/browse.php?a_code=A-10-2463-1&slc_lang=fa&sid=1 Mahbubeh Abdolahi محبوبه عبدالهی Abdolahi80@iau.ac.ir 100319475328460015598 100319475328460015598 Yes Department of Law, Dezful.C., Islamic Azad University, Dezful, Iran. گروه حقوق، واحد دزفول، دانشگاه آزاد اسلامی، دزفول، ایران.